Mlyny w okolicy - Rębkow - duża historia małej wsi

 Statystyki
Przejdź do treści

Menu główne:

Mlyny w okolicy

rzeka Wilga

Młyny na ziemi garwolińskiej
W
iatraki prawie całkowicie znikneły z krajobrazu Polski
Gdzie ten młyn był?
Nie wiem, może ktoś podpowie?
Zdjęcie około 1930 roku.
Jest prawdopodobne, że jest to wiatrak który stał przy drodze między Wolą Rębkowską  a Miętnym / wg Grzegorza Tracza/.
Młyny wodne na ziemi garwolińskiej były już ponad pięćset lat temu, są wymieniane w dokumentach lustracyjnych już w XVI wieku. Tych młynów w XVI wieku było dużo a więc musiały być dużo wcześniej przed 1560 rokiem i służyły nie tylko do mielenia zboża. Wykorzystywano je jako napęd do tartaków, foluszowania płótna, przygotowania jęczmienia do ważenia piwa,  czasami też jako napęd w kuźniach /młot, dmuchawa/.
Młyny wodne to także, o czym się nie pamięta,  podniesienie jakości ziem leżących w zasięgu oddziaływania zapór. Gdy działał młyn wodny w Rębkowie to na polach Rębkowa Parceli /Zakrupie/ siano pszenicę - gdy zapora uległa zniszczeniu już tylko żyto rodziło się i to wtedy jeśli  był mokry rok.
Za życia mojego pokolenia większość młynów i tych wodny i tych napędzanych wiatrem za sprawą planowych działań komunistów zniknęła. Niemcy je oszczędzili, przetrwały dwie wojny a komuny - nie przetrwały.
        Komuny już nie ma ale młynów niestety też już  prawie nie ma - ostały się pojedyncze niedobitki. Można by stawiać na zaporach agregaty prądotwórcze ale zapór też już nie ma.
Dlaczego na stronie Rębkowa właśnie o młynach?

Gdy się patrzy na wydarzenia z punktu jednej miejscowości trudno dostrzec pewne prawidłowości które dotyczą tego ale także i wielu innych miejsc.
Młynami i ich historią zainteresowałem się "na raty" - najpierw przy okazji poszukiwań rodziny starego Żyda co do Polski po 60 latach przyjechał - poniżej fragment opowiadania.
" Ja też do nich jeździłem na wakacje – powiedział Stary Żyd. Młyn mieli w Zwoli pod Żelechowem. W balii jako dziecko pływałem przed zaporą - możesz nas tam zawieźć? Czemu nie – to przecież prawie po drodze do Puław.
Jedziemy do Zwoli. „Gdzie tu jest młyn” – pytam ludzi którzy na polu coś sprawdzają. „Gdzie był młyn? A tam po drugiej stronie drogi do Żelechowa - fundamenty jeszcze widać.” Rzeczywiści, ledwie ślady po zaporze, fundamenty po młynie i w wodzie leży koło młyńskie – ruina. Mały to był młyn bo i Wilga w tamtym miejscu bardziej strumień który można przeskoczyć przypomina niż rzekę. Chodzimy, oglądamy - po drugiej stronie rzeczki, na łąkach chodzi starszy człowiek. Idę do niego.
„Czy wie Pan coś o losach Zajdenworenów i Nirenbergów którzy tu w tym młynie przed wojną mieszkali?”
„A tak, pamiętam Szyję i dziewczyny. Dziewczyny to tu na łąkach w stogach się ukrywały jak Getto zlikwidowano.”
„Przeżyły?”
„Tak, dwie dziewczyny przeżyły i chyba dwóch chłopaków”
„ Z Zajdenworenów czy Nirenbergów?”
„Z Nirenbergów. Więcej się Pan dowie u Eugeniusza Miki w Ryczyskach bo on odkupił ten młyn po wojnie od tych co przeżyli”
„To ten młyn przetrwał wojnę?”
„Tak, dopiero za komuny domiarami go zniszczono” .... ,

Czyli wojna nie zniszczyła tego młyna tylko poczynania władzy która sama siebie nazwała "Ludowa"!
Drugi etap mojego  zainteresowania  młynami to była wycieczka Koła Naukowo - Historycznego z Garwolina właśnie po ocalałych w okolicy młynach. Tak naprawdę to dopiero na tej wycieczce zobaczyłem jak wygląda wnętrze wiatraka i zobaczyłem i uświadomiłem sobie coś jeszcze. Dla zbudowania tych młynów używano ponad pięćset letnich drzew! Ile takich drzew dziś jest w okolicy? Nawet jak byśmy chcieli odtworzyć taki wiatrak to nie było by  z czego.
O młynach w okolicach Garwolina jest książka - to po co ta strona?

Sądzę, że będzie ona uzupełnieniem zawartych  w niej informacji a co ciekawe tu skorzystałem w dużej mierze z książki nie o młynach tylko z książki "Garwolin i okolice" /Paweł Ajdacki, Jacek Kałuszko, Wojciech Sobociński /
i oczywiście także ze starych  map i przekazów ustnych.
Tam, w tej książce,  znalazłem informację, że przed wojną, tą Drugą, to było ponad 80 młynów wodnych i  tyle samo wiatraków na terenie ziemi garwolińskiej! Ile jest ich dzisiaj? Może 10, szybko się ta władza ludowa uwinęła w likwidacji prywatnych młynów. Niemcy, jak się okazuje,  byli mniej "wydajni" w niszczeniu młynów.
Młyny, zwłaszcza te wodne,  nie zawsze były dokładnie na terenie miejscowości. Czasami nawet trudno ustalić gdzie przypisać konkretny młyn zwłaszcza jeśli np był on między trzema wioskami i na dodatek miał swoja własną nazwę. Co ciekawe to chyba tylko młyny wodne miały swoje nazwy np "U Jana na Boru", "Bojanowiec", "Czarna" itd . Przyjąłem zasadę, że młyn przypisywałem do miejscowości w której był dwór chyba, że na mapie było napisane inaczej.
Na mapie Królestwa Polskiego z roku 1836  młynów jest zatrzęsienie i tych wodnych co nawet na małej strudze i wiatraków które często były po kilka razy przenoszone z jednej miejscowości do drugiej a bywało, że i do trzeciej chociaż  są i takie okolice gdzie w promieniu nawet 10 km nie ma ani jednego. Jak sobie tam radzono? A nie wiem.
Jakie rzeki płyną w okolicach Garwolina?

Wilga, Promnik, Okrzejka, Korytka, Mierżączka, Pałędź ale tu opisuję też młyny na Świdrze i Wiśle.
Jak to możliwe, że na małych rzeczkach  opłacało się stawiać młyny?
To proste - np młyn na Pałędzi  między Górkami a Czyszkówkem miał kilku hektarowy sztuczny zalew  -wodę zbierano np przez trzy dni po to aby przez dzień i noc tłoczyć olej  i też się opłacało. Ważny jest także spadek rzeki  - w przypadku Wilgi to jest około 2 m na km a Promnik nawet do około 4 m /km.
Kiedy pojawiły się pierwsze młyny?

Wodne gdzieś około XII wieku a wiatraki to 100-150 lat później. W XVI wieku to już sztuka budowania młynów i ich wykorzystywania była na wysokim poziomie o czym świadczą lustracje królewskie. Młyny w Rębkowie miały po kilka kół wodnych z których każde napędzało inne urządzenia /kamienie, stemple, traki/ .

Napęd silnikami pojawił się gdzieś pod koniec XIX wieku. W Żelechowie zachował się do dziś kompletny silnik na gaz uzyskiwany z koksu!  

mlyny tabele

Gdzie młyn rodzaj kiedy powstał,  kto go zbudował,  właściciele lub młynarze, na jakiej rzece kiedy przestał pracować uwagi, nazwa młyna
1 Antoniówka dwa wiatraki 1. Stanisław Łukasiński około 1980 roku MXX
2 Chęciny wiatrak istniał przed 1836 rokiem, inny zbudował 1912 Józef Pieniążek do końca lat sześćdziesiatych XX wieku /MXX/ -
3 Chromin wiatrak, koźlak 1868 Ignacy /Bronisław MXX/ Borkowski 1947 zmiana napędu na elektryczny, 1985  koniec użytkowania /MXX/ dziś? -
4 Cyganówka wodny 1830, na Wildze, w Cyganówce nie było młyna ale był w Trzciance młyn o nazwie Zyganowka /po niemiecku Cyganowka/   1906-07 przeniesiony przez Franciszka Zdanowskiego do wsi Gulki ? -
5 Czarnów wodny wielokrotnie przebudowywany, r. Wilga turbina wodna wyłączona w latach 80-tych, od 2001 roku nie pracuje MXX
6 Czyszkówek wodny rzeczka Pałędź, tłoczono olej, młynarczyk 1892 Filiks Stanisław, Liwiński Tomasz po II WS zlikwidowany, resztki zapory, wodę zbierano przez dwa, trzy dni aby młyn pracował dzień,  młyn miedzy Czyszkówkem a Górkami
7 Dabrowa wiatrak Walenty Kondej, 1962, rozebrano około 2000 roku, MXX
8 Dębniak wodny koło Korytnicy po wojnie władze odmówiły koncesji MXX
9 Domanice wiatrak, koźlak ?- - -
10 Domaszew wodny nie ma na mapie z 1910 roku? wzniesiony około1920 roku, przed wojną młynarz wspierał biednych ludzi mąką, po wojnie - właściciele Markiewicz i Wacław Paciorkowski /był w AK/, na odnodze Wisły zwanej Pytlacha, /Pytlocha/ rozebrany około 1975 roku po wypadku w którym zginął własciciel -sąsiedni młyn w Oblinie - brak danych
11 Dzielnik wodny jest na mapie z przed 200 lat, obok młyn "Zając" - "U Jana  na Boru"
12 Gadka wodny XVIII 1968 -
13 Garwolin wodny, wiatraki dwa na rzece Wildze w czasach królewskich były przez pewien czas dwa młyny wodne, wiatraki to około 200 lat temu, jeden na Budzeniu, drugi za cmentarzem - Romanówka - Franciszek Staniszewski, Mieczysław Szynal, około 100 lat temu, Filiks Konstanty, Głasek Stanisław, -
14 Garwolin wodny zbudowany 1942, Władysław Filipek,  ? -
15 Głosków wodny w latach 1892-1906 młynarzami byli Mróz Antoni /żona Domańska Kazimiera/, Piesiewicz Aleksander /żona Więsik Bronisława/, Chmielewski Jan, Kotas Stanisław  trudno ustalić czy wymienione obok nazwiska to właściciele młyna czy tylko pracownicy ale raczej nalezy brać pod uwagę  częstą zmianę właścicieli - dlaczego? nie wiem  -
16 Godzisz wodny początek XX wieku, r. Okrzejka, własność rodziny Zamojskich, 1994 zakończenie produkcji, koło wedkarskie odmówiło wykorzytsywania wody do turbiny!, 2002 spłonął -MXX
17 Gończyce wodny, motorowy wodny już przed 1836 , 1935 motorowy? ? -
18 Goźlin Górny 2 wiatraki 1- Stanisław Kobus, 2- Węgiełek, Szczepan Staniszewski rozebrano około 1960 roku MXX
19 Górzno wodny  wiatrak wodny Mierżączka?
wiatrak - Bolesław Pieniążek
1940 - po powodzi? czy po 1955? "Bojanowiec"
20 Gulki wodny przeniesiony z Cyganówki czy Trzcianki? obecnie Maciejowice działał do 1950, istniał do 1960, urządzenia przeniesiono do Domaszewa -
21 Jagodne Dwór wodny rzeka Okrzejka, duży zalew /1836/ - -
22 Janopol wodny ? do 1940, -
23 Kamionka k/Woli Kisielskiej wodny /1836/ rzeka Świder - -
24 Kamionka wodny początek XIX w ? "Czarna"
25 Kamionka koło Latowicza wodny, wiatrak 1910 holender 1932 "Osmolanka" istniał około  1836
26 Kiczki wodny 1898 ? -
27 Kłoczew wodny koniec XIX w ? -
28 Kobyla Wola wodny istniał także drugi młyn w lesie /1836/ połowa XIX w młyn w lesie "Dębczyna"
29 Kochów 2 wiatraki 1- Ludwik Kurach, 2- Stanisław Połeć
MXX
30 Kołbiel wodny poza miejscowością, przed 1836 rokiem, tu jest sporo informacji
"Lenki"
31 Kozłów - Górki 2 wiatraki 1911 budowniczy Tadeusz Małecki, 2- Stanisław Tylman, 1- zniszczony prze wichurę, 2 - zniszczony przy eksploatacji żwirowiska
32 Latowicz wodny  XVw, na Świdrze - "Wymysłe"
33 Latowicz wodny 1525 - -
34 Latowicz wodny XVIII spłonął  1895 -
35 Latowicz wodny XIX rozebrany 1906 -
36 Latowicz wiatrak 1912 postawiony na miejscu  wcześniejszego 1958 napęd silnikiem, już nie pracuje, umiera powoli, po kawałku to już chyba ostatni młynarz co wiatrak ustawiał
37 Lewików wodny 1868 Ignacy Korda r. Promnik, Jan Słomski,  1954 /powódź?/
38 Leszczyny wodny, wiatrak XIXw, , Nurzyński Stanisław,  działał już co najmniej 200 lat temu patrz Unin
39 Łaskarzew 3 wiatraki brak danych , nie ma ich na mapie z  przed 200 lat
J. Rybicki, A.Trzpil , 1910
działały jeszcze 100 lat temu, 1984 - pożar, -
40 Łaskarzew wodny murowany w 1942 na miejscu spalonego w 1939 roku, czynny, Andrzej Żabczyński -
Łętów wodny jest na mapie z 1839 roku ponizej Młynu Czarna
41 Maciejowice , Podzamcze, Oronne wodne kilka młynów /1912 rok/, r. Pytlocha, - patrz Gulki, - -
42 Miastków Stary wodny - działał jeszcze około 200 lat temu -
43 Miastków Kościelny wodny - działał jeszcze około 200 lat temu -
44 Mika wodny przed 1565 r. Okrzejka,  1917 - Jan Talar, rozbierają na opał /MXX/ -

Oblin wodny brak danych, obok młyna w Domaszewie jest na mapie poniżej młyna w Domaszewie
45 Osieck i okolica wodne w okolicy istniało kilka młynów

46 Ostrożeń wiatrak - działał  około 200 lat temu i 100 lat temu też Paschalski?
47 Oziemkówka wodny początek XIX w, rzeka Wilga miała tam dwie odnogi w 1839 roku, rozebrany 1969 --
48 Parysów wiatrak 1 - koniec XIX w. przeniesiony z Warszawy do wsi Regut następnie do Parysewa, Karol Goć,
2- 1839 Aleksander Reszko,
- 1 -gociowizna
2- Wiśniówka
49 Puznówka wiatrak patrz Wygoda około 100 lat temu -
50 Ptaki wodny XVI w. zbudował Maciej Ptak - -
51 Przyłęk wodny dwa mosty, spory zalew czynny 200 lat temu -
52 Rębków wodny 1605 Matys Krupa, opisany  w lustracji z 1617 roku, na Wildze,  1910 Włodarczyk Jan /Hejneberg  Władysława/ ,  spalony do filmu "Rzeka kłamstwa" w latach siedemdziesiątych, odbudowany, napęd silniki, -
53 Rębków wodny przed 1565, cztery koła, królewski, patrz mapa wyżej działał jeszcze około 200 lat temu, prawdopodobnie rzeka w trakcie powodzi przesuneła koryto Pogorzel
54 Rowy wodny - - -
55 Ruda Babicka wodny około XVI w. ? - -
56 Ruda Babicka wodny - - -
57 Ruda Libańska 4 młyny wodne Krzywda, Burzec, na krótkim odcinku rzeki aż cztery młyny - "Jasnosz"
58 Ruda Talubska wodny ? -- -
59 Rybaki wodny połowa XIX w. - -
60 Sępoczyn wodny r. Świder /1836/ - -
61 Skruda wodny druga połowa XIX w. 1950 -
62 Sobienie Kiełczewskie wiatrak ? ponoć postawiony na mogile Szwedów 1966 przerobiony na elektryczny, 1992 -
63 Sobolew mechaniczny - ? -
64 Sobolew Kownacica wiatrak 1906 Jan Flak - -
65 Sokoł Poręby wiatrak Piotr Flak

66 Starogród wodny przed 1565 - "Kolimass"
67 Starogród wodny ? - "Ptak"
68 Stoczek wodny r. Świder, istnieje na mapie z 1836 roku - --
69 Strachomin wodny 1456 ? -
70 Sufczyn wodny z końca XVIII w. właścicel Zwoliński,  Cukierman [MK] -- "Pęchery"
lub Pęchyry
71 Sufczyn wodny właściciel Chmielewski, dużo na temat młynów w okolicach Kołbieli można poczytac na stronach o Sufczynie, - "Sokoły" lub Sokołe
72 Sulbiny
Mirowski Jan /1892/ - -
73 Taluba wodny - - -
74 Trojanów wodny 1900 1925 -
75 Trojanów wodny - 1910 -
76 Trzcianka wodny największy zalew na Wildze, wyspy, zdjęcie budynku ? patrz Cyganówka --
77 Unin wodny 1417 1938
78 Wanaty wodny 1919?, opis wcześniejszy z końca XIX wieku - młyn jako Nankowizna lub Minkowizna 1944 spalony podczas pacyfikacji przez Niemców -
79 Wilczyska wodny - motorowy -
80 Wilga wodny połowa XIX w. - "Zagroda"
81 Wodynie wiatrak koźlak początek XX w. - -
82 Wola Korycka Górna wiatrak brak danych, Jaszczyk

83 Wola Łaskarzewska wodny od XV w, 1906 Stanisław Ejneberg do 1927 roku napęd wodny "Młyn Krupa"
84 Wola Mysłowska wodny XVI w., 1942 - "Krupa", "Na zającu",
85 Wola Ostrożeńska wiatrak /1836/ - -
86 Wola Rębkowska 2 wiatraki jeden na drodze do Miętnego /Miętnej/ około 100 lat temu nie ma nawet śladu i drogi tej u dołu też
87 Wola Życka wodny pod koniec XIX w. dwa młyny? -
88 Woronne wiatrak brak danych

89 Wygoda wiatrak - działał około 100 lat temu -
90 Wylezin wodny - - --
91 Zakryte wodny - - -
92 Zawadka wodny przed 1565 rokiem, - -
93 Żelechów 3 wiatraki i wodny, motorowy obecnie pracujący młyn nie jest umieszczony na mapach z przed 200 lat młyn motorowy napędzany gazem z koksu, zachowane maszyny, zachowana metryka silnika gazowego, dziś napęd elektryczny brałem tam mąkę 2000, dobry chleb wychodzi
94 Zwola wodny własność rodziny Zajdenworen i Nirenberg do 1945 roku, kupiony po wojnie przez trzech gospodarzy, zniszczony w czasach komuny, młyn na Wildze, zniszczony po 1950 roku, resztki zapory, fundamenty, kamień młyński, -
95 Życzyn wodny przed 1564 - -
96 Życzyn wodny przed 1564 w XVIII w tartak -

- - - - -

Źródła:

  • "Garwolin i okolice" /Paweł Ajdacki, Jacek Kałuszko, Wojciech Sobociński /

  • "Młynarstwo w Powiecie Garwolińskim do końca XX wieku"

  • stare  mapy 1826, 1911, 1937

  • przekazy ustne

  • oraz zdjęcia z wycieczki Ludowego Towarzystwa Kulturalno- Naukowego z Garwolina


Skróty:

MK - Mariusz Kaczmarek
- strona internetowa
MXX - Młynarstwo w Powiecie Garwolińskim do końca XX wieku" Piotr Czepas

Stefan Jerzy Siudalski © początek 11.09.2007 ostanie zmiany  17.11.2010
, 31.12.2012

Przepis na chleb w automacie do pieczenia:

370 g mąki 1800-2000
300 g mąki /najlepiej pszenna/ w przedziale 480-560, jak nie miałem to i 1000 też dobrze wychodziła
250 ml ciepłej wody
2 g drożdży suszonych /płaska łyżeczka od herbaty/ lub 5 g świeżych
120 ml ciepłego mleka
1 1/2 łyżeczki soli
2 dkg stopionego masła lub dwie łyżki oleju,
można dodać suchego zakwasu od 4 do 8 g /czubata łyżeczka od herbaty/,
dodatki ewentualnie to kminek i to zarówno mielony jak i cały, ziarno słonecznika - potłuczone,
i program ustawić normalny czyli na około 3 godziny
Pychota i zdrowy co widać na zdjęciu obok
można jeść natychmiast po upieczeniu - napewno nie zaszkodzi

Jesteś Na bloga liczniki osobą na tej stronie.
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego